معرفی و بررسی کتاب خاطرات یک مترجم

کتابهایی که در حوزه ادبیات داستانی به ترجمه میرسند از دو سهامدار برخوردار هستند، یکی نویسندهی داستان که اثر را پدید آورده است و دیگری مترجم داستان که آنرا به زبان ملی کشورش بازگردانی کرده است. نقش نویسنده که در جای خود محفوظ است اما سهم مترجم در آشنایی مردم کشورش با یک اثر ناشناخته یا کمتر شناختهشده بسیار پررنگ بهشمار میرود و اگر بتواند ترجمهای روان و سادهای را با حفظ امانتداری به مخاطبان همزبانش ارائه کند قطعا شایسته توجه و تقدیر است.
ترجمه در کشور ما از گذشته تا به امروز چهرههای مطرحی را به خود دیده است که توانستهاند آثاری را ترجمه کنند که برخی از آنها شاهکارهایی تکرارنشدنی محسوب میشوند. این ترجمهها ما را با دنیای شگفتانگیز داستانهای بلند و کوتاه آشنا کرد و عطش مخاطب را برای خواندن آثاری دیگر در حوزه ادبیات داستانی را افزایش داد.
در میان مترجمان ایرانی یک نام بیش از هفتاد سال است که همچنان میدرخشد و با اینکه نزدیک به سی سال از درگذشتش میگذرد اما تا به امروز چهرهای نامدار و کاربلد بهشمار میرود و ترجمههایش با استقبال مردم روبهرو میشود. این مترجم محمد قاضی(۱۲۹۲-۱۳۷۶) است که بسیار بعید بهنظر میرسد که نامش را افرادی که با رمان سروکار دارند نشنیده باشند زیرا دست به ترجمه کتابهایی زده است که در جامعهی ادبیات داستانی اسمورسمی دارد که برخی از آنها از این قرار است: سپیددندان(۱۳۳۱)، جزیره پنگوئنها(۱۳۳۲)، شازده کوچولو(۱۳۳۵) دن کیشوت(۱۳۳۵) نان و شراب(۱۳۴۵)، قلعه مالویل(۱۳۵۶) و زوربای یونانی(۱۳۵۷).
کتاب «خاطرات یک مترجم» سرگذشت خودنوشت محمد قاضی از دوران کودکی تا سالهای میانسالی است و ماجراهای ترجمههایش را برای مخاطب تعریف میکند. این کتاب با کوشش نشر کارنامه چاپ و روانهی بازار شده است.
از مهاباد تا تهران
قاضی، زاده مهاباد از توابع کردستان بود و دو برادرش که پیش از او متولد شده بودند در کودکی از دنیا رفتند و از آنجایی که نام هر دوی آنها محمد بود و مرگشان پدر را آشفته کرده بود ازاینرو تصمیم گرفت تا پایش را در یک کفش کند و پسر سوم را هم محمد نامگذاری کند، محمدی که اینبار زنده ماند تا بشود محمد قاضی مترجم.
قاضی دوران کودکی پرماجرایی داشته است که با بیمهریها و دربهدریها همراه بوده است و پس از انکه پدرش در سن پایین از دست داد مجبور به اقامت در خانه اقوامش میشود تا سرپرستی او را مدتی آنها برعهده بگیرند. خواندن این بخش از زندگی قاضی شاید مخاطب را شگفتزده کند که چطور قاضی از سختیها عبور کرده و حتی توانسته از توطئه قتلش بر سر ارثومیراث نجات پیدا کند و در آینده موجی از دریای ترجمه شود؟ قاضی که درحال گذراندن دوران نوجوانی بود به تهران میاید و در منزل عمویش که در دادگستری کار میکرد ساکن میشود. او در تهران به دبیرستان دارالفنون میرود و استعداد خود را در درسهای مربوط به رشتهی ادبی نشان میدهد اما با اینوجود با اصرار و اجبار عمو که درآمدزایی را در رشته علمی میدانست نهایتا در این رشته ثبتنام میکند .
این اجبار زیانبار به افت تحصیلی قاضی میانجامد اما با اینحال او در سال آخر با ترفندی گه بهکار میگیرد موفق میشود تا در رشته ادبی تحصیل کند و دیپلم بگیرد. دخالت بیجای عمو در انتخاب رشتهی دانشگاهی نیز گریبان قاضی را گرفت و از آنحایی که محمد دوست داشت در رشته زبان و ادبیات فارسی ادامه تحصیل بدهد اما با پافشاری عمو در رشتهی حقوق ثبتنام میکند و راهی دانشگاه تهران میشود.
همزمان با تحصیل در رشته حقوق بنا به آشنایی که عموی قاضی در وزارت امور خارجه داشت برادرزادهاش موفق میشود تا در اداره بایگانی این وزارتخانه مشغول به کار شود که البته آشنایی قاضی با زبان فرانسه نیز در روند این استخدام بی تاثیر نبود.
آغاز مسیر
نظام وظیفه دردسری بود که در آن دوران گریبان قاضی را گرفت و او مجبور شد از وزارت خارجه جدا شود و به عنوان مترجم در شرکت «موتوردار» استخدام گردد و مسئول ترجمهی نامهها از فارسی به فرانسه شود. در هنگام تحصیل در دانشکده حقوق و کار در شرکت موتوردار بود که قاضی تصمیم گرفت ترجمه ادبی را امتحان کند. خودش در این رابطه در کتاب «خاطرات یک مترجم» میگوید:
«در دوران تحصیل در دانشکده حقوق و خدمت مترجمی در شرکت موتوردار بود که تصمیم گرفتم برای نخستینبار دست به آزمایشی برای ترجمه ادبی بزنم. در آن زمان بنگاه مطبوعاتی افشاری در خیابان چراغ برق مشوق جونان تازهکار در این راه بود، و من پس از صحبت با مدیر آن بنگاه و با توجه به اینکه به قول او ویکتور هوگو بازار گرمی داشت، کتاب کلود ولگرد آن نویسنده را که داستان کوتاهی بود و با نظرات و امکانات ناشر از لحاظ کوچکی حجم و کمی هزینه تطبیق میکرد، ترجمه کردم و فراموش نمیکنم که چهل تومان دستمزد گرفتم.»
علیرغم علاقهای که قاضی به کار ترجمه داشت و تجربه موفقی نیز در آغاز این مسیر بهدست آورده بود اما مجبور بود برای گذراندن زندگیاش به مشاغلی دیگر بپردازد و همین شد که بیش از ده سال از کار ترجمه دور افتاد و کارمند دولت در وزارتخانهها و سازمانها شد و بهاینترتیب کار در وزارت دارایی و اداره دخانیات و نظیر آنها که در دهه 1320 خورشیدی قاضی را سرگرم خود کرده بودند، بخشی از خاطرات یک مترجم را شکل میدهند.
با نزدیکشدن با پایان دهه بیست قاضی مدتی را در کارخانه چای بهعنوان ناظر بر کیفیت تولید چای کارخانه کار میکند و مراقب بود تا چای «یکدست و خالص و با درجهبندی درست» به اداره چای فرستاده شود. در این هنگام بود که ذوق مترجمی دوباره پس از سالها فترت بهسراغ قاضی آمد تا در اوقات فراغت دست به ترجمه بزند.
دوستان قاضی که برخی از آنها روزنامهنگار بودند و برخی دیگر با سیاست سروکار داشتند نیز به او توصیه میکردند که وقت خود را هدر ندهد و از استعدادی که در ترجمه دارد استفاده کند. برخی از آنها نیز که دستی در ترجمه داشتند به قاضی که این ترجمهها را اغلب «زشت و نارسا و مبهم» میخواند ایراد میگرفتند که اگر خودش بهتر میتواند ترجمه کند وارد میدان شود نه اینکه فقط ایراد بگیرد. این گفتارهای تحریکامیز در کنار مشکلات مالی سبب شد تا او پس از سالها به ترجمه سلامی دوباره کند.
بازگشت به مسیر
قاضی دستبهکار شد و کولهباری از کتابهای به زبان فرانسه را با خود به کارخانه آورد تا در زمانهای بیکاری به مطالعه آنها بپردازد. این بار قاضی تصمیم گرفته بود تا یک مترجم گمنام نباشد بلکه به چهرهای شناختهشده در این حوزه تبدیل شود.
«با استعدادی که در کار ترجمه در خود میدیدم و از دیگران میشنیدم، این امید را داشتم که اگر بهترین مترجم نیر نشوم روزی در صف مترجمان خوب و عامهپسند قرار خواهم گرفت، و من مترجم خوب و بهنام بودن را به شاعر بد و حتی متوسط بودن ترجیح میدهم.»
از میان کتابهایی که قاضی داشت تنها دو اثر از دیدگاه او ارزش ترجمهشدن را داشتند که یکی «جزیره پنگوئنها» اثر آناتول فرانس بود و دیگری اثری از جک لندن بهنام «سپیددندان». قاضی کتاب نخست را برای ترجمه برگزید و پس از پایان کار، به دنبال ناشری گشت تا آن را چاپ و منتشر کند.
قاضی برای چاپ کتابش به دفترهای ناشران کتاب مراجعه میکند اما از اغلب آنها میشنود که مردم دیگر از آثار آناتول فرانس استقبال نمیکنند و از طرفی هم قاضی نیز مترجمی گمنام محسوب میشود و بیم آن میرود که کتاب به فروش نرسد. پس از ماهها دوندگی برای چاپ کتاب «جزیره پنگوئنها» قاضی به نشر صفیعلیشاه میرود تا در اینجا نیز بختش را آزمایش کند.
در این نشر نیز قاضی با وجود استدلالهایی که برای چاپ کتابش میکند اما با همان پاسخهای همیشگی روبهرو میشود و به او میگویند که این کتاب با ترجمهی مترجمان دیگر نیز به فروش نرفته است و برای مترجم گمنامی مثل او نیز همین اتفاق صدق میکند. قاضی اما سماجت میکند و به آنها میگوید که شما دیدگاهی تجارتی به کتاب دارید اما برادر شما که مشفق همدانی است هم «اهل قلم» بهشمار میرود و هم «کتابشناس»، پس بهتر است کتاب را به نزد او ببرید و او نظرش را بگوید. آنها میپذیرند و هفته بعد که قاضی برای نتیجه مطالعه کتابش به نزد مشفق میرود او بهگرمی از مترجم تازهکار استقبال میکند اما ضمن تعریف از کتابش به او میگوید که برای اینکه مردم او را بشناسند بهتر است در ابتدا کتابی عامهپسند و پرمخاطب ترجمه کند و سپس دست به انتشار جزیره پنگوئنها بزند. این توصیه مورد پسند قاضی قرار میگیرد و او دست به ترجمه سپیددندان میزند.
با پایان ترجمه و چاپ کتاب سپیددندان و قرارگرفتن آن در پشت ویترین کتابفروشیها قاضی غرق در چنان شادی و غروری میشود که خودش میگوید انگار دنیا را فتح کرده است! این آغاز مسیری بود که قاضی را از یک مترجم گمنام به یک مترجم سرشناس تبدیل کرد و اینبار دیگر باید ناشران به دنبال او میآمدند چنانکه نشر نیل برای ترجمه دن کیشوت به سراغ او آمد. قاضی در ترجمه این کتاب از کمک افراد کاربلد استفاده میکند و برای یافتن معادلی برای برخی از واژهها چندین روز به تحقیق و تفکر میپردازد. همچنین برای یافتن نمونه ایرانی ضربالمثلهایی که در دن کیشوت بهکار رفته است و برای مخاطب ایرانی نامانوس بهشمار میرود نیز از کتاب امثال و حکم علی اکبر دهخدا بهره میبرد و نتیجه این سختکوشیها ترجمهی شاهکاری میشود که مورد استقبال جامعه ادبی ایران قرار میگیرد و تا به امروز نیز بهترین ترجمه دن کیشوت متعلق به محمد قاضی است.
نتیجهگیری
محمد قاضی راستی و حقیقتی که در کتابهای خاطرات نهفته است و نمونه آن در کتابهای دیگر یافت نمیشود را دلیل نگارش خاطرات خود عنوان کرده است. او باور داشت که کتابهای خاطرات شرح زندگی افراد را از دریچه واقعیت روایت میکنند و برخوردهای آنها را با پدیدههای اجتماعی به تصویر میکشند. ازاینرو قاضی خاطراتش را بنا به درخواست سیروس طاهباز که در دههی پنجاه مدیر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بود و قاضی نیز مدتی را در آنجا به ترجمه کتاب برای کودکان و نوجوانان میپرداخت در ماهنامه کانون به چاپ میرساند.
مطالعه کتاب «خاطرات یک مترجم» برای علاقهمندان به ادبیات که میخواهند با یکی از بهترین مترجمان تاریخ ترجمه ایران بیشتر آشنا شوند و به زندگی پرماجرای او پی ببرند گزینه مناسبی بهشمار میرود.
مطالب مرتبط
دیدگاهها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.


