توسط : یادگیری فعال چیست؟ انواع روش های یادگیری فعال
ممکن است یک فصل را چند بار بخوانید، زیر جملههای مهم خط بکشید و هنگام مطالعه احساس کنید همه مطالب را فهمیدهاید؛ اما چند ساعت بعد نتوانید نکات اصلی را به یاد بیاورید. این اتفاق معمولاً زمانی رخ میدهد که ذهن هنگام مطالعه فقط دریافتکننده اطلاعات بوده و برای پردازش، بازسازی و استفاده از آنها فعالیت کافی نداشته است.
تکنیک یادگیری فعال مجموعهای از روشهاست که شما را از یک خواننده یا شنونده منفعل به بخشی از فرایند یادگیری تبدیل میکند. در این روشها باید درباره مطلب فکر کنید، سؤال بسازید، مسئله حل کنید، اطلاعات را با زبان خودتان توضیح دهید و آموختهها را در موقعیتهای مختلف به کار ببرید.
استفاده از روشهای یادگیری فعال میتواند تمرکز شما را افزایش دهد، ضعفهای پنهان را آشکار کند و احتمال ماندگاری مطالب را بیشتر کند. برای مثال، وقتی فقط پاسخ یک مسئله ریاضی را میخوانید، ممکن است راهحل برایتان آشنا باشد؛ اما زمانی که کتاب را میبندید و خودتان مسئله را حل میکنید، متوجه میشوید کدام مرحله را واقعاً یاد گرفتهاید.
در ادامه با مفهوم، ویژگیها، تفاوت آن با مطالعه سنتی و هفت تکنیک یادگیری فعال آشنا میشوید که میتوانید آنها را در مدرسه، دانشگاه یا برنامه مطالعاتی کنکور به کار ببرید.
یادگیری فعال چیست؟
یادگیری فعال روشی است که در آن یادگیرنده فقط اطلاعات را دریافت نمیکند، بلکه برای فهمیدن و تثبیت آنها دست به فعالیت ذهنی یا عملی میزند. این فعالیت ممکن است پاسخدادن به سؤال، شرکت در گفتوگو، حل مسئله، اجرای پروژه، آموزش مطلب به دیگری یا بازیابی اطلاعات از حافظه باشد.
در روش سنتی، ممکن است مدرس صحبت کند و دانشآموز فقط گوش دهد یا متن کتاب را چند بار بخواند. در مقابل، در یادگیری فعال از دانشآموز خواسته میشود درباره مطلب فکر کند، نظر بدهد، میان مفاهیم ارتباط بسازد و آموختههای خود را ارزیابی کند.
برای نمونه، فرض کنید قرار است مبحث دستگاه گردش خون را یاد بگیرید. در مطالعه غیرفعال، متن کتاب را میخوانید و بخشهای مهم را علامت میزنید. در یک تکنیک یادگیری فعال، پس از مطالعه کتاب را میبندید، مسیر حرکت خون را روی کاغذ رسم میکنید، نقش اندامها را توضیح میدهید و به چند سؤال پاسخ میدهید.
این فرایند تلاش بیشتری از ذهن میخواهد، اما همین تلاش به شما نشان میدهد چه چیزهایی را فهمیدهاید و کدام بخشها هنوز مبهماند. به همین دلیل، یادگیری فعال لزوماً به معنای مطالعه سریعتر نیست؛ بلکه هدف آن استفاده مؤثرتر از زمانی است که برای مطالعه در اختیار دارید.
فعالبودن در یادگیری فقط به انجام فعالیتهای گروهی محدود نمیشود. حتی زمانی که بهتنهایی مطالعه میکنید، میتوانید با خلاصهگویی از حافظه، طراحی سؤال، حل تمرین و مقایسه پاسخ خود با منبع، یادگیری را فعال کنید.
ویژگیهای یادگیری فعال چیست؟
یکی از مهمترین ویژگیهای یادگیری فعال، مشارکت واقعی یادگیرنده است. دانشآموز یا دانشجو باید تصمیم بگیرد، سؤال مطرح کند، پاسخ بسازد یا اطلاعات را در یک موقعیت جدید به کار ببرد. تماشاکردن یا شنیدن صرف، مشارکت فعال محسوب نمیشود.
از دیگر ویژگیهای یادگیری فعال میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- یادگیرنده درباره مطالب فکر میکند و آنها را فقط حفظ نمیکند.
- آموختهها با زبان شخصی بازگو یا بازنویسی میشوند.
- فرد در طول یادگیری بازخورد دریافت میکند.
- اشتباهها بهعنوان بخشی از فرایند آموزش بررسی میشوند.
- میان اطلاعات جدید و دانستههای قبلی ارتباط ایجاد میشود.
- یادگیرنده باید نتیجهگیری کند و برای پاسخ خود دلیل بیاورد.
- امکان استفاده از مطالب در شرایط تازه فراهم میشود.
- میزان یادگیری با سؤال، تمرین یا عملکرد سنجیده میشود.
یکی دیگر از ویژگیهای یادگیری فعال، مشخصشدن سریع نقاط ضعف است. ممکن است هنگام خواندن یک درس تصور کنید آن را کاملاً فهمیدهاید؛ اما وقتی میخواهید بدون نگاهکردن به کتاب توضیحش دهید، متوجه شوید بعضی ارتباطها را نمیدانید. این آگاهی ارزشمند است، زیرا به شما اجازه میدهد پیش از امتحان مشکل را برطرف کنید.
در این روش، اشتباهکردن نشانه شکست نیست. اشتباه اطلاعاتی در اختیار شما قرار میدهد که نشان میدهد کدام قسمت از یادگیری ناقص بوده است. البته شرط استفاده از این اطلاعات آن است که پاسخ غلط را تحلیل کنید و فقط پاسخ درست را نبینید.
انعطافپذیری نیز از ویژگیهای یادگیری فعال است. یک روش برای همه درسها مناسب نیست. در ریاضی و فیزیک، حل مسئله اهمیت بیشتری دارد. در تاریخ، ادبیات یا زیستشناسی، دستهبندی اطلاعات، گفتوگو، بازیابی و ساختن ارتباط میان مفاهیم میتواند مؤثرتر باشد.
تفاوت یادگیری فعال با یادگیری غیرفعال یا روش سنتی
در یادگیری غیرفعال، اطلاعات عمدتاً از کتاب، معلم، ویدئو یا جزوه دریافت میشوند. فرد ممکن است متن را بخواند، توضیحات را گوش کند یا نکات را رونویسی کند، اما الزاماً مجبور نیست آموختهها را به کار ببرد. به همین دلیل، تشخیص یادگیری واقعی دشوار است.
در یادگیری فعال، دریافت اطلاعات فقط آغاز کار است. پس از مطالعه باید اقدامی انجام دهید که شما را به فکرکردن وادار کند. این اقدام میتواند حل یک سؤال، توضیح مطلب، مقایسه دو نظریه یا طراحی یک نمودار باشد.
برای مثال، دیدن ده مسئله حلشده فیزیک یک فعالیت نسبتاً غیرفعال است. تلاش برای حل همان مسئلهها بدون مشاهده پاسخ، یک فعالیت فعال به شمار میرود. همچنین خواندن چندباره یک تعریف، غیرفعالتر از آن است که تعریف را با زبان خودتان بیان کنید و برای آن مثال بسازید.
تفاوت دیگر در نوع بازخورد است. در روش غیرفعال، فرد ممکن است تا روز آزمون متوجه ضعف خود نشود. در روش فعال، سؤالها و فعالیتها خیلی زود نشان میدهند کدام قسمتها نیاز به مرور دارند.
این موضوع به معنای بیفایدهبودن سخنرانی، مطالعه کتاب یا تماشای ویدئوی آموزشی نیست. این فعالیتها برای دریافت و درک اولیه مطالب ضروریاند، اما بهتر است با یک فعالیت فعال تکمیل شوند. برای نمونه، پس از تماشای ویدئو میتوانید نکات اصلی را بدون مراجعه به آن بنویسید یا چند سؤال مرتبط حل کنید.
| یادگیری غیرفعال | یادگیری فعال |
| چند بار خواندن متن | بازگوکردن مطالب از حافظه |
| تماشای پاسخ مسئله | حل مستقل مسئله |
| گوشدادن بدون مشارکت | سؤالپرسیدن و گفتوگو |
| رونویسی کامل جزوه | خلاصهنویسی با زبان شخصی |
| حفظکردن بدون کاربرد | استفاده از مطلب در موقعیت جدید |
| مشخصشدن ضعف در امتحان | شناسایی ضعف هنگام مطالعه |
مطالعه غیرفعال معمولاً سادهتر به نظر میرسد و احساس تسلط ایجاد میکند. وقتی متن را دوباره میخوانید، جملهها آشنا هستند و ممکن است این آشنایی را با یادگیری اشتباه بگیرید. اما در یادگیری فعال باید اطلاعات را بدون کمک بازیابی کنید و همین کار دشواری واقعی مطلب را نشان میدهد.
انواع روش یادگیری فعال
روشهای یادگیری فعال متنوعاند و میتوان آنها را بر اساس نوع درس، تعداد افراد، زمان و هدف آموزشی انتخاب کرد. لازم نیست همه روشها را همزمان اجرا کنید. بهتر است یک یا دو روش را انتخاب کنید و پس از بررسی نتیجه، آنها را تغییر یا تکمیل کنید.
یادگیری با بحث و گفتوگو
بحث و گفتوگو به شما کمک میکند مطالب را از زاویههای مختلف بررسی کنید. وقتی باید نظر خود را بیان کنید، ناچار میشوید افکارتان را سازمان دهید و برای آنها دلیل پیدا کنید.
برای اجرای این روش، یک موضوع یا سؤال مشخص انتخاب کنید. هر فرد ابتدا نظر خود را بیان کند و سپس دلایل، مثالها یا ایرادهای احتمالی بررسی شوند. هدف گفتوگو فقط رسیدن به یک پاسخ مشترک نیست؛ بلکه باید مشخص شود هر دیدگاه بر چه اطلاعاتی استوار است.
در درسهایی مانند فلسفه، منطق، جامعهشناسی، تاریخ و ادبیات، بحث درباره علت رویدادها، مفهوم متن یا تفاوت دیدگاهها کاربرد زیادی دارد. در درسهای علمی نیز میتوانید درباره روش حل مسئله یا دلیل وقوع یک پدیده گفتوگو کنید.
برای جلوگیری از پراکندگی، گفتوگو را به یک سؤال محدود کنید و در پایان نتیجهها را بنویسید. اگر بخشی از بحث مبهم بود، به کتاب یا منبع معتبر مراجعه کنید. گفتوگوی بدون بررسی منبع ممکن است به تثبیت اطلاعات نادرست منجر شود.
فعالیتهای گروهی
در فعالیت گروهی، اعضا برای حل یک مسئله، بررسی یک متن یا تکمیل یک پروژه با یکدیگر همکاری میکنند. تقسیم وظایف میتواند باعث شود هر فرد مسئولیت مشخصی داشته باشد و مشارکت بیشتری نشان دهد.
برای مثال، در مطالعه یک فصل زیستشناسی، یک نفر میتواند شکلها را بررسی کند، فرد دیگر مفاهیم اصلی را توضیح دهد و نفر سوم سؤال طراحی کند. سپس اعضا یافتههای خود را برای یکدیگر بیان کنند.
فعالیت گروهی زمانی مؤثر است که همه اعضا نقش داشته باشند. اگر یک نفر تمام کارها را انجام دهد و دیگران فقط نتیجه را دریافت کنند، یادگیری فعال برای همه اتفاق نمیافتد. بهتر است وظایف بهصورت دورهای جابهجا شوند.
گروه نیز نباید بیش از حد بزرگ باشد. گروههای کوچک معمولاً امکان مشارکت بیشتری فراهم میکنند. همچنین باید زمان شروع، پایان و خروجی نهایی فعالیت مشخص باشد تا جلسه به گفتوگویی غیرمرتبط تبدیل نشود.
یادگیری مبتنی بر بازی
یادگیری مبتنی بر بازی از رقابت، امتیاز، مرحله و چالش برای افزایش مشارکت استفاده میکند. بازی میتواند یک مسابقه کوتاه پرسش و پاسخ، کارتهای آموزشی یا حل یک معمای مرتبط با درس باشد.
برای نمونه، میتوانید تعدادی کارت بسازید که روی یک طرف آنها سؤال و روی طرف دیگر پاسخ نوشته شده باشد. هر پاسخ درست امتیاز دارد و سؤالهای دشوارتر امتیاز بیشتری میگیرند. این روش برای مرور واژگان زبان، فرمولها، تاریخها و اصطلاحات کاربردی است.
هدف بازی نباید فقط سرگرمی باشد. هر فعالیت باید به یک هدف آموزشی مشخص مرتبط شود. پس از پایان بازی نیز سؤالهای اشتباه یا دشوار را جدا کنید و دوباره مرور کنید.
رقابت شدید ممکن است بعضی افراد را مضطرب کند. در این شرایط میتوانید بازی را به شکل همکاری اجرا کنید؛ برای مثال، همه اعضای گروه تلاش کنند در یک زمان مشخص به تعداد معینی پاسخ درست برسند.
ایفا کردن نقش مدرس
در این روش باید مطلب را طوری توضیح دهید که گویی مدرس آن هستید. آموزشدادن به دیگری یا حتی توضیحدادن برای یک مخاطب فرضی، شما را مجبور میکند مفاهیم را دستهبندی کنید و ارتباط میان آنها را بشناسید.
ابتدا یک بخش کوتاه را مطالعه کنید. سپس کتاب را ببندید و همان بخش را با زبان ساده توضیح دهید. برای مطلب مثال بسازید و تصور کنید مخاطب سؤالهایی درباره آن مطرح میکند.
هرجا توضیح شما متوقف شد یا مجبور شدید از عبارتهای مبهم استفاده کنید، احتمالاً یادگیری کامل نشده است. آن قسمت را دوباره بررسی کنید و سپس توضیح را از ابتدا انجام دهید.
این تکنیک یادگیری فعال برای درسهای مفهومی بسیار مناسب است. در ریاضی نیز میتوانید دلیل هر مرحله از حل مسئله را توضیح دهید. در درسهای حفظی، رابطه میان مفاهیم را بهجای تکرار جملههای کتاب بیان کنید.
لازم نیست واقعاً فرد دیگری حضور داشته باشد. میتوانید صدای خود را ضبط کنید یا در مقابل تخته و کاغذ توضیح دهید. پس از پایان، توضیحات را با کتاب مقایسه کنید و اشتباهها را اصلاح کنید.
روش حل مسئله
حل مسئله فقط برای ریاضی و فیزیک نیست. هر زمان که با یک سؤال، موقعیت یا مشکل روبهرو میشوید و باید از آموختههای خود برای رسیدن به پاسخ استفاده کنید، در حال یادگیری فعال هستید.
در این روش ابتدا مسئله را دقیق بخوانید و دادهها و خواستهها را مشخص کنید. سپس دانستههای مرتبط را به یاد بیاورید، چند راهحل احتمالی بسازید و مناسبترین روش را انتخاب کنید.
پس از رسیدن به پاسخ، فقط به درست یا غلط بودن آن اکتفا نکنید. بررسی کنید چرا این روش کار کرده است، آیا راه کوتاهتری وجود دارد و در چه شرایطی میتوان از همان ایده استفاده کرد.
اگر پاسخ را نمیدانید، بلافاصله سراغ پاسخنامه نروید. ابتدا چند دقیقه تلاش کنید، مطالب مرتبط را روی کاغذ بنویسید و مسئله را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید. پس از دیدن پاسخ نیز سؤال را دوباره بدون کمک حل کنید.
تحلیل اشتباهها قسمت مهم این روش است. مشخص کنید خطا به دلیل نفهمیدن مفهوم، فراموشی فرمول، محاسبه نادرست یا برداشت اشتباه از سؤال بوده است. هر علت، راه اصلاح متفاوتی دارد.
یادگیری پروژهمحور
در یادگیری پروژهمحور، آموختهها برای تولید یک خروجی مشخص به کار میروند. این خروجی میتواند گزارش، ارائه، آزمایش، پوستر، مدل، مقاله کوتاه یا محتوای آموزشی باشد.
برای مثال، در درس جغرافیا میتوانید درباره منابع آب یک منطقه تحقیق و نتایج را در قالب نمودار ارائه کنید. در درس زبان، میتوانید یک گفتوگوی کوتاه بنویسید و اجرا کنید. در علوم نیز ساخت مدل ساده یک اندام میتواند به درک بهتر کمک کند.
پروژه باید سؤال یا هدف روشنی داشته باشد. همچنین بهتر است به مراحل کوچک مانند جمعآوری اطلاعات، دستهبندی، تولید و ارزیابی تقسیم شود. تعیین زمان برای هر مرحله از عقبافتادن کار جلوگیری میکند.
این روش مهارتهایی مانند برنامهریزی، حل مسئله، همکاری و ارائه را نیز تقویت میکند. بااینحال، نباید ظاهر پروژه از محتوای آموزشی مهمتر شود. طراحی زیبا زمانی ارزش دارد که خروجی نشان دهد مفاهیم اصلی را فهمیدهاید.
بازیابی فعال و آزمون گرفتن از خود
بازیابی فعال یکی از کاربردیترین روشهای یادگیری فعال برای مطالعه فردی است. در این روش بهجای نگاهکردن مکرر به اطلاعات، تلاش میکنید آنها را از حافظه بیرون بکشید.
پس از مطالعه یک بخش، کتاب را ببندید و هرچه به یاد دارید بنویسید. سپس نوشته خود را با منبع مقایسه کنید. میتوانید از فلشکارت، نمونهسؤال، آزمون کوتاه یا پرسشهایی که خودتان طراحی کردهاید نیز استفاده کنید.
پرسشها بهتر است فقط تعریفهای ساده نباشند. سؤالهایی بسازید که شما را به مقایسه، توضیح علت، آوردن مثال یا استفاده از مفهوم در موقعیتی تازه وادار کنند.
برای مثال، بهجای پرسیدن «تعریف فتوسنتز چیست؟» میتوانید بپرسید «اگر نور محیط کاهش یابد، کدام بخش این فرایند تحت تأثیر قرار میگیرد و چرا؟» چنین سؤالهایی فهم عمیقتری را میسنجند.
آزمون گرفتن از خود باید بدون نگاهکردن به کتاب انجام شود. اگر پاسخ را به یاد نیاوردید، کمی تلاش کنید و سپس جواب را بررسی کنید. همین تلاش برای بازیابی بخشی از فرایند یادگیری است.
سؤالهای اشتباه را در فاصلههای زمانی مختلف دوباره پاسخ دهید. وقتی توانستید مطلب را چند بار و در زمانهای متفاوت بدون کمک به یاد بیاورید، احتمال ماندگاری آن بیشتر میشود.
جمعبندی
تکنیک یادگیری فعال شما را از دریافتکننده اطلاعات به فردی تبدیل میکند که درباره مطالب فکر میکند، آنها را بازیابی میکند و در موقعیتهای تازه به کار میبرد. در این روش، فقط خواندن، شنیدن یا تماشاکردن کافی نیست؛ بلکه باید فعالیتی انجام دهید که میزان فهم واقعی شما را مشخص کند.
از مهمترین ویژگیهای یادگیری فعال میتوان به مشارکت، دریافت بازخورد، تحلیل اشتباهها، ارتباطدادن مفاهیم و استفاده عملی از آموختهها اشاره کرد. این ویژگیها باعث میشوند نقاط ضعف زودتر از روز امتحان مشخص شوند.
روشهای یادگیری فعال شامل بحث و گفتوگو، فعالیت گروهی، یادگیری مبتنی بر بازی، ایفا کردن نقش مدرس، حل مسئله، یادگیری پروژهمحور و بازیابی فعال هستند. لازم نیست همه این روشها را همزمان اجرا کنید. نوع درس و هدف مطالعه تعیین میکند کدام روش مناسبتر است.
برای شروع، پس از هر جلسه مطالعه فقط یک فعالیت فعال انجام دهید. کتاب را ببندید و مطلب را توضیح دهید، پنج سؤال حل کنید یا نکات اصلی را از حافظه بنویسید. سپس پاسخ خود را بررسی و اشتباهها را اصلاح کنید.
بهترین نتیجه زمانی به دست میآید که دریافت اولیه اطلاعات با تمرین، مرور و بازیابی ترکیب شود. با تکرار منظم این فرایند، تمرکز شما هنگام مطالعه بیشتر میشود و مطالب برای مدت طولانیتری در حافظه باقی میمانند.
